Bán chịu giữ được khách quen, nhưng cần có giới hạn: chỉ cho những người bạn biết rõ nhà cửa, đặt một mức nợ tối đa và kỳ trả cố định, ghi sổ có xác nhận của khách, nhắc đúng hẹn, và giữ tổng số tiền khách nợ luôn thấp hơn mức mà nếu mất bạn vẫn chịu được.
Chào bạn, đây là Nhà Bán Lẻ. Ở nhiều khu phố và thị trấn, mua chịu cuối tháng trả là chuyện bình thường như chào hỏi. Tiệm không cho chịu có khi mất khách. Nhưng mình cũng biết những tiệm tạp hoá đóng cửa với cuốn sổ nợ dày cộp không đòi được. Tập này bàn cách đi giữa hai đầu đó.
Vì sao tiệm nhỏ vẫn bán chịu?
Ở khu dân cư, nhiều gia đình nhận lương theo tháng, hoặc thu nhập theo mùa vụ. Những ngày cuối tháng hay giáp hạt, họ cần mua gạo, sữa, dầu ăn mà chưa có tiền. Tiệm cho chịu là tiệm giúp họ qua được mấy ngày đó.
Người được giúp lúc khó thường nhớ lâu. Họ trở thành khách quen trung thành, mua đều, và giới thiệu thêm người.
Siêu thị và cửa hàng chuỗi không làm được điều này. Đây là một lợi thế thật của tiệm nhỏ, dựa trên sự quen biết.
Ở vùng quê, chuyện này còn rõ hơn. Nhà làm nông bán lúa, bán cà phê theo vụ, cả năm có vài đợt tiền về. Tiệm tạp hoá ở đó gần như là người cho vay nhỏ của cả xóm, và nhiều chủ tiệm chấp nhận điều đó như một phần của nghề.
Nhưng lợi thế đó đi kèm rủi ro: tiền nằm trong sổ nợ là tiền không dùng để nhập hàng được. Nợ nhiều, tiệm thiếu vốn, kệ vơi, khách trả tiền mặt cũng bỏ đi.
Cho ai mua chịu và bao nhiêu?
Nguyên tắc an toàn nhất là chỉ cho những người bạn biết rõ: hàng xóm lâu năm, biết nhà ở đâu, đã mua ở tiệm một thời gian và trả tiền đàng hoàng. Người mới đến khu, người thuê trọ ngắn hạn, người bạn chỉ biết mặt thì nên chờ.
Đặt cho mỗi người một mức nợ tối đa, tuỳ mức độ quen biết và thói quen mua. Khi đến mức đó, phải trả bớt mới được mua chịu tiếp. Nói rõ điều này ngay từ đầu, nhẹ nhàng, như một cách làm chung của tiệm.
Cũng nên đặt mức tổng. Cộng hết nợ của mọi người, đừng để vượt quá một khoản mà nếu mất trắng, tiệm vẫn còn đủ tiền nhập hàng.
Có những món không nên cho chịu, như thẻ nạp điện thoại, thuốc lá, rượu bia, vì chúng dễ bị lạm dụng và khó đòi hơn.
Một điều nhỏ nhưng quan trọng: đừng để người khác trong nhà khách tự ý lấy chịu dưới tên người chủ hộ nếu chưa được đồng ý. Nhiều cuộc cãi nhau bắt đầu từ câu chị không hề biết con chị lấy mấy món này.
Ghi sổ nợ thế nào để không cãi nhau?
Mỗi người một trang riêng, ghi ngày, món hàng, số tiền, và tổng dồn. Đừng ghi chung nhiều người trên một trang, dễ nhầm và khó cho khách xem.
Mỗi lần ghi, đọc lại cho khách nghe, hoặc cho khách ký tắt. Với khách dùng điện thoại, một tin nhắn xác nhận ngắn: hôm nay chị lấy thêm gạo và dầu ăn, tổng nợ là bấy nhiêu. Tin nhắn đó là bằng chứng cho cả hai bên.
Khi khách trả, ghi rõ ngày trả, số tiền, còn nợ bao nhiêu, và cũng xác nhận lại.
Chụp ảnh sổ nợ định kỳ, và cất ảnh ở chỗ khác với điện thoại hằng ngày nếu được. Sổ bị ướt, bị mất, hay bị em nhỏ trong nhà vẽ lên, bạn vẫn còn bản lưu. Một cuốn sổ nợ mất là một khoản tiền mất theo.
Đòi nợ mà không mất lòng
Cách dễ nhất để đòi nợ là không để nó thành chuyện đòi. Đặt kỳ trả cố định từ đầu, ví dụ cuối tháng hay ngày nhận lương, và nhắc trước một hai ngày bằng giọng bình thường.
Nói chuyện riêng, không nhắc nợ trước mặt người khác, không dán danh sách người nợ ở quầy. Bêu tên có thể lấy được tiền một lần, nhưng mất người đó và cả những người chứng kiến.
Khi khách chưa trả được, hỏi thăm hoàn cảnh, và thoả thuận một cách trả dần cụ thể. Người đang khó khăn thật thường muốn trả, họ chỉ cần thời gian.
Trong lúc đó, tạm dừng cho mua chịu thêm, nói rõ và nhẹ nhàng: đợi chị trả bớt phần cũ rồi mình tính tiếp nhé. Để nợ chồng nợ là cách chắc chắn nhất để không bao giờ đòi được.
Khi nợ khó đòi và giữ dòng tiền cho tiệm
Có những khoản nợ sẽ không đòi được: khách chuyển đi, khách gặp biến cố lớn, khách cố tình không trả. Hãy chuẩn bị tinh thần cho điều này, và đó là lý do phải giữ tổng nợ ở mức chịu mất được.
Khi một khoản đã quá lâu và mọi cách đã thử, nhiều chủ tiệm chọn gạch đi, ghi chú lại, và không cho người đó mua chịu nữa. Việc đi kiện đòi những khoản nhỏ thường tốn công hơn số tiền thu về, nhưng nếu khoản lớn, hãy hỏi người có chuyên môn.
Theo dõi tổng nợ mỗi tháng như theo dõi doanh thu. Nếu nó tăng dần, tiệm đang cho vay nhiều hơn khả năng. Siết lại mức nợ, rút ngắn kỳ trả.
Bán chịu là một cách làm ăn dựa trên lòng tin, và lòng tin cần có ranh giới mới giữ được lâu. Bạn đang có bao nhiêu tiền nằm trong cuốn sổ nợ của mình?
Câu hỏi thường gặp
Có nên tính thêm tiền khi khách mua chịu?
Nhiều tiệm nhỏ không tính thêm vì đó là dịch vụ giữ khách quen. Nếu muốn áp dụng, cần nói rõ từ đầu và cân nhắc kỹ các quy định liên quan, vì tính lãi cho khoản nợ có thể chịu điều chỉnh của pháp luật.
Khách mua chịu rồi chuyển nhà đi thì làm sao?
Nếu còn liên lạc được, nhắn tin nhắc nhẹ nhàng kèm số tiền cụ thể. Để phòng trường hợp này, nên hạn chế cho người thuê trọ ngắn hạn mua chịu nhiều, và giữ mức nợ mỗi người vừa phải.
Dùng ứng dụng ghi nợ trên điện thoại có tốt hơn sổ giấy?
Ứng dụng giúp cộng tự động, gửi tin nhắc và lưu trữ an toàn hơn. Sổ giấy thì đơn giản, ai cũng dùng được. Nếu dùng sổ giấy, hãy chụp ảnh định kỳ để có bản lưu.
Có nên cho nhân viên quyết định bán chịu?
Nên giới hạn. Chủ tiệm quyết định ai được mua chịu và mức bao nhiêu, nhân viên chỉ ghi sổ theo danh sách đã duyệt. Như vậy tránh được tình huống khó xử cho nhân viên.
Tiệm mới có nên bán chịu không?
Tiệm mới chưa biết rõ khách, nên hạn chế hoặc chỉ cho số rất ít người thật sự quen. Hãy để việc bán chịu đến tự nhiên khi đã hiểu khách trong khu.
